Predstanici Inicijative Ivana Nikolić i Marko Milosavljević su učesnicima okruglog stola predstavili preporuke formulisane zajedno sa organizacijama civilnog društva sa Zapadnog Balkana tokom 2025. godine u okviru Foruma civilnog društva – pratećeg događaja koji prethodi samitu Berlinskog procesa. Ove preporuke su namenjene vladama regiona, lokalnim organizacijama civilnog društva, Evropskoj komisiji i državama članicama EU, partnerskim državama Berlinskog procesa, regionalnim i međunarodnim telima.
Glavni cilj okruglog stola bilo je definisanje konkretnih i primenljivih okvira za praćenje sprovođenja ovih preporuka kao i predlozi mera i aktivnosti u oblastima tranzicione pravde, kulture sećanja, mobilnosti mladih i regionalne saradnje.
Na događaju su učestvovali predstavnici udruženja žrtava, organizacija civilnog društva koje se bave suočavanjem s prošlošću, pomirenjem i interkulturalnim razmenama, kao i predstavnica nezavisnog organa, kancelarije Poverenika za zaštitu ravnopravnosti. Na okruglom stolu su govorili predstavnici udruženja porodica žrtava „Kosmetski stradalnici” i udruženja porodica poginulih i nestalih lica „Suza” koji su istakli urgentnost otvaranja domaćih i međunarodnih tajnih arhiva kao i ispunjenje zahteva za ekshumacijom poznatih mesta masovnih grobnica kako bi se ubrzao proces pronalaska nestalih osoba iz ratova devedesetih na teritoriji Kosova i Hrvatske.
Razgovaralo se o nedovoljnom ulaganju u programe učenja jezika i kulturne razmene u regionu, koji su prepoznati kao ključni za izgradnju poverenja. Učesnici su ukazali na političke i društvene pritiske na prekogranične kulturne događaje, što dodatno otežava regionalnu saradnju.
Poseban fokus bio je na programima razmene mladih, za koje je istaknuto da moraju biti inkluzivniji i sadržajniji, uz veći prostor za suočavanje sa različitim perspektivama o prošlosti. Naglašena je potreba za jačanjem regionalne akademske saradnje i razvojem zajedničkih inicijativa koje bi doprinosile prevazilaženju dominantnih nacionalnističkih narativa.
Učesnici su razgovarali i o slabostima postojećih mehanizama regionalnog pomirenja, uz ocenu da državne politike često predstavlja prepreku njihovom razvoju.
Jedna od ključnih tema bila je i izgradnja inkluzivne kulture sećanja. Učesnici su ukazali na nedovoljnu zastupljenost marginalizovanih grupa u dominantnim politikama sećanja, kao i na potrebu za reformom obrazovnih politika koje bi obuhvatile različite perspektive – uključujući iskustva žena, Roma i LGBTQIA+ zajednice. Rodna perspektiva prepoznata je kao neizostavan element svih politika suočavanja s prošlošću. Naglašeno je da je neophodno i unaprediti pravosudne procese u ovoj oblasti. Jedna od konkretnijih ideja o kojoj se razgovaralo na sastanku je osnivanje regionalnog memorijalnog centra koji bi tematizovao stradanje civila na celom prostoru bivše Jugoslavije.
Na kraju, učesnici su istakli važnost uvođenja jasnih indikatora pomirenja u proces evropskih integracija Srbije, uz upozorenje na kontinuirane probleme poput negiranja ratnih zločina i glorifikacije počinilaca, koji direktno utiču na bilateralne odnose država u regiji ali i položaj zajednica žrtava.
Zaključeno je da bez sistematskog praćenja i političke volje za primenu ovih preporuka, proces pomirenja ostaje ograničenog dometa, uprkos postojanju snažnih inicijativa unutar civilnog društva.
*Diskusije su realizovane uz podršku British Council-a u okviru projekta „Zagovaranje i implementacija preporuka Foruma civilnog društva u okviru Samita Berlinskog procesa 2025. godine”.
