Prvi masakr na Markalama
Dana 5. februara 1994. godine, oko podneva, minobacačka granata kalibra 120 mm pada na pijacu Markale. U tom trenutku pijaca je puna ljudi koji stoje u redovima za hranu. U napadu je ubijeno 68 civila, dok je više od 140 osoba ranjeno.
U vreme ovog napada Sarajevo je već gotovo dve godine pod opsadom Vojske Republike Srpske. Grad je okružen teškom artiljerijom i snajperskim gnezdima na okolnim brdima, sa kojih je svakodnevno terorisan. Opsada Sarajeva je trajala ukupno 1.425 dana i predstavlja jednu od najdužih opsada u modernoj istoriji ratovanja. Masakr na Markalama ostaje jedan od najsmrtonosnijih napada na civile tokom opsade Sarajeva i zbog toga je simbol stradanja ljudi koji su, u potrazi za osnovnim uslovima života, postali mete ratnog nasilja.
Akcija „Ime po ime: Markale 1994“
Akcijom „Ime po ime: Markale 1994“ obeležavamo sećanje na stradale kroz participativni performans i privremenu memorijalnu instalaciju u javnom prostoru Beograda.
Građanima se deli 68 ruža, svaka sa imenom jedne osobe ubijene na Markalama 5. februara 1994. godine. Prolaznici uzimaju cvet i učestvuju u tihom hodu kroz centar, prateći obeleženu rutu sećanja koja ih vodi ka mestu memorijalizacije.
Na Trgu Republike postavljena je pijačna tezga sa natpisom „Markale 1994“, koja funkcioniše kao alternativni spomenik žrtvama. Polaganjem ruža na tezgu nastaje privremeno mesto zajedničkog sećanja i solidarnosti.
Pijačna tezga podseća da su Markale bile prostor svakodnevice – mesto kupovine, susreta i razgovora. Izmeštanjem tog simbola u drugi gradski kontekst otvara se prostor za pamćenje koje prelazi granice i vraća pažnju na ljudske gubitke.
Tokom akcije, na tezgi i duž ruta postavljeni su QR kodovi koji vode ka stranici sa osnovnim informacijama o zločinu i imenima stradalih. Na ovoj stranici moguće je potpisati pismo solidarnosti građana/ki Srbije Gradu Sarajevu, dok se potpisi prikupljaju i uživo tokom trajanja akcije.
Prikupljeni potpisi građana, zajedno sa porukama onih koji žele da ih podele, čine zajednički apel sećanja i odgovornosti.
Imena žrtava
U prvom masakru na pijaci Markale, 5. februara 1994. godine, ubijeni su:
Senad Arnautović, Ibrahim Babić, Mehmed Baručija, Ćamil Begić, Emir Begović, Vahida Bešić, Gordana Bogdanović, Vaskrsije Bojinović, Muhamed Borovina, Faruk Brkanić, Sakib Bulbul, Jelena Čavriz, Almasa Čehajić, Zlatko Čosić, Alija Čukojević, Verica Ćilimdžić, Smilja Delić, Ifet Drugovac, Dževad Durmo, Fatima Durmo, Kemal Džebo, Ismet Fazlić, Vejsil Ferhatbegović, Dževdet Fetahović, Muhamed Fetahović, Ahmed Fočo, Majda Ganović, Isma Gibović, Rasema Hasanović, Alija Hurko, Mirsada Ibrulj, Mustafa Imanić, Rasema Jažić, Razija Junuzović, Hasija Karavdić, Mladen Klačar, Marija Knežević, Selma Kovač, lbro Krajčin, Sejda Kunić, Jozo Kvesić, Numo Lakača, Ruža Malović, Jadranka Minić, Safer Musić, Nura Odžak, Mejra Orman, Hajrija Oručević, Seid Prozorac, Smajo Rahić, Igor Rehar, Rizvo Sabit, Zahida Sablja, Nedžad Salihović, Hajrija Smajić, Emina Srnja, Džemo Subašić, Šaćir Suljević, Hasib Šabanović, Ahmed Šehbajraktarević, Bejto Škrijelj, Junuz Švrakić, Pašaga Tihić, Munib Torlaković, Ruždija Trbić, Džemil Zečić, Muhamed Zubović i Senad Žunić.
Pismo građanki i građana Srbije povodom godišnjice zločina na pijaci Markale Gradu Sarajevu
Mi, dole potpisani građani i građanke Republike Srbije,
Svesni tragične sudbine i patnje koja je učinjena građanima i gradu Sarajevu tokom rata u Bosni i Hercegovini, povodom 32. godišnjice ratnog zločina na pijaci Markale izražavamo poštovanje prema žrtvama i njihovim porodicama i poručujemo da Beograd i Srbija neće zaboraviti vaše sugrađane i sugrađanke nastradale 5. februara 1994. godine, kada je sa položaja Vojske Republike Srpske ispaljena minobacačka granata. Toga dana na pijaci je poginulo 68, a ranjeno više od 140 ljudi.
Zbog višedecenijske propagande zvaničnika Srbije, koji zločine tokom opsade i danas najčešće poriču različitim teorijama zavere, istrajni smo u zahtevu da svi odgovorni za ovaj ratni zločin odgovaraju pred sudovima u Bosni i Hercegovini i Srbiji, oslanjajući se na dokaze i činjenice koje su utvrđeni pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ). U više predmeta ovog međunarodnog suda presuđeno je da su napadi na civile u Sarajevu, uključujući Markale, bili deo sistematske kampanje terorisanja stanovništva.
Prema podacima iz „Bosanske knjige mrtvih” Istraživačko-dokumentacionog centra tokom opsade Sarajeva stradalo je više od 5.400 civila.
U nadi da će u narednim godinama gradovi u Srbiji imati spomenike, imena ulica i državnu komemoraciju koja će na dostojanstven način čuvati sećanje na žrtve ratnih zločina u BiH pa tako i opsade Sarajeva, šaljemo vam pismo kao iskaz najdubljeg pijeteta prema nevino stradalim žrtvama.
Presude
Tokom opsade Sarajeva, civili su godinama bili izloženi snajperskoj vatri i granatiranju, koje su pripadnici Vojske Republike Srpske sprovodili kao sredstvo zastrašivanja i terorisanja.. MKSJ je u više predmeta jasno utvrdio da su snajperski i artiljerijski napadi bili namerno usmereni protiv civilnog stanovništva, pri čemu su mnogi nevini ljudi ranjeni ili ubijeni.
Stanislav Galić, komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa Vojske Republike Srpske (VRS), koji je Sarajevo držao u višegodišnjoj opsadi tokom koje je poginulo više od 10.000 ljudi, osuđen je 2006. na doživotnu kaznu zatvora za zločine u koje spada i granatiranje Markala.
U presudi se navodi da je reč o „primeru granatiranja gde su civili namerno gađani”.
Dragomir Milošević, koji je nasledio Galića na istom oficirskom položaju, prvobitno je osuđen na 33 godine, a kasnije na 29 godina zatvora, jer je nastavio kampanju snajperskog delovanja i granatiranja, koristeći teška oružja koja su izazivala veliki broj civilnih žrtava. Žalbeno veće je, međutim, odbacilo deo optužbi vezanih za incidente dok je Milošević bio odsutan, uključujući drugo granatiranje Markala – 28. avgusta 1995. godine.
Markale se pominju i u presudama Radovanu Karadžiću, nekadašnjem ratnom predsedniku Republike Srpske , kao i vojnom komandantu VRS Ratku Mladiću, koji su osuđeni na doživotni zatvor zbog genocida u Srebrenici, zločine u drugim opštinama širom BiH, uključujući i opsadu Sarajeva.
Činjenice iz presuda jasno pokazuju da su napadi na Sarajevo bili namerni, kao i da su predstavljali deo šireg udruženog zločinačkog poduhvata. MKSJ je time pravno utvrdio da su civili tokom opsade bili ciljani kroz koordinisanu i dugotrajnu kampanju, a visoki politički i vojni zvaničnici VRS-a snosili su odgovornost za ove zločine.
